ایمن‌سازی راهرو، راه‌پله و ورودی خانه برای سالمندان؛ راهنمای مناسب‌سازی خانه‌های ایرانی

خانه برای بسیاری از سالمندان فقط یک محل زندگی نیست؛ بخشی از خاطرات، استقلال و هویت آنهاست. بسیاری از سالمندان ترجیح می‌دهند تا حد امکان در خانه خود زندگی کنند و با افزایش سن نیز استقلالشان را حفظ کنند؛ 

اما خانه‌ای که سال‌ها بدون مشکل مورد استفاده قرار گرفته است، ممکن است با افزایش سن به محیطی پر از موانع کوچک اما مهم تبدیل شود. کاهش تعادل، قدرت عضلانی یا بینایی می‌تواند باعث شود یک پله کوتاه، راهروی تاریک، فرش لغزنده یا اختلاف سطح ورودی به یک خطر واقعی تبدیل شود.

سازمان جهانی بهداشت از سطوح لغزنده یا ناهموار، نور ناکافی، بی‌نظمی مسیر و نبود دستگیره مناسب به‌عنوان برخی از عوامل محیطی مرتبط با زمین‌خوردن سالمندان در خانه یاد می‌کند و سقوط روی راه‌پله‌ها می‌تواند با آسیب‌های جدی همراه باشد. سازمان جهانی بهداشت

بنابراین مناسب‌سازی خانه سالمند فقط به حمام و سرویس بهداشتی محدود نمی‌شود. ورودی خانه، راهرو و راه‌پله نیز باید بخشی از ارزیابی ایمنی منزل باشند.

چرا ورودی و مسیرهای رفت‌وآمد خانه اهمیت زیادی دارند؟

راهرو، ورودی و راه‌پله از فضاهایی هستند که سالمند ممکن است هر روز چندین بار از آنها عبور کند. یک مسیر مناسب باید تا حد امکان سه ویژگی داشته باشد:

واضح، بدون مانع و قابل اتکا.

برای مثال، سالمندی را تصور کنید که شب برای رفتن به سرویس بهداشتی از اتاق خارج می‌شود. اگر راهرو کم‌نور باشد، یک قالیچه در مسیر قرار داشته باشد و در انتهای راهرو اختلاف سطح کوچکی وجود داشته باشد، چند عامل خطر به‌صورت هم‌زمان ایجاد شده‌اند.

مؤسسه ملی سالمندی آمریکا نیز توصیه می‌کند راهروها و راه‌پله‌ها روشن باشند، مسیر حرکت از وسایل اضافی خالی شود، فرش و کف‌پوش ثابت باشد و برای راه‌پله دستگیره مناسب در نظر گرفته شود.

1. ایمن‌سازی ورودی خانه سالمند

اولین ارزیابی بهتر است حتی قبل از ورود به فضای داخلی خانه آغاز شود.

در بسیاری از خانه‌های ایرانی برای ورود به ساختمان یک یا چند پله وجود دارد. در خانه‌های ویلایی ممکن است سالمند ابتدا از حیاط عبور کند و سپس با چند پله به ساختمان برسد. در برخی آپارتمان‌ها نیز بین پیاده‌رو، در ورودی ساختمان، لابی و آسانسور اختلاف سطح وجود دارد.

بنابراین باید کل مسیر از درِ ورودی ملک تا فضای اصلی زندگی سالمند بررسی شود.

اختلاف سطح و پله ورودی

حتی یک یا دو پله می‌تواند برای سالمندی که از عصا، واکر یا ویلچر استفاده می‌کند مشکل‌ساز باشد.

اگر امکان حذف اختلاف سطح وجود داشته باشد، اصلاح معماری مسیر گزینه مناسبی است. در شرایطی که حذف اختلاف سطح ممکن نیست، می‌توان بر اساس فضای موجود امکان استفاده از رمپ مناسب همراه با دستگیره را بررسی کرد. نیز استفاده از رمپ دارای دستگیره برای دسترسی ایمن‌تر به ورودی خانه را از گزینه‌های مناسب‌سازی معرفی می‌کند. 

رمپ نباید صرفاً یک صفحه شیب‌دار موقت و لغزنده باشد. شیب، عرض، سطح، فضای ابتدا و انتهای رمپ و نیاز فرد استفاده‌کننده باید هنگام طراحی بررسی شود.

کف ورودی

کف سنگی صیقلی که در بسیاری از ساختمان‌های ایرانی دیده می‌شود، به‌خصوص هنگام خیس شدن می‌تواند لغزنده باشد.

در ورودی ساختمان، حیاط و فضای باز بهتر است از سطحی با اصطکاک مناسب استفاده شود و هرگونه شکستگی، لق‌شدگی یا ناهمواری کف اصلاح شود. پادری نیز نباید به مانعی تبدیل شود که پای سالمند یا پایه واکر به آن گیر کند.

روشنایی ورودی

ورودی ساختمان باید در شب به‌اندازه کافی روشن باشد.

استفاده از چراغ‌های سنسوردار می‌تواند در بعضی خانه‌ها مفید باشد؛ زیرا سالمند لازم نیست در تاریکی به دنبال کلید بگردد. CDC نیز نور کافی و چراغ‌های قابل دسترس یا فعال‌شونده با حرکت را از اقدامات قابل توجه برای ایمنی مسیرهای حرکت معرفی می‌کند. مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها

2. ایمن‌سازی راهروهای خانه

در خانه‌های ایرانی راهروها شکل‌های بسیار متفاوتی دارند. در بعضی آپارتمان‌های جدید راهرو کوتاه و عریض است، اما در آپارتمان‌های قدیمی ممکن است راهرو باریک و نسبتاً تاریک باشد. در خانه‌های ویلایی نیز گاهی راهروهای طولانی اتاق‌ها را به نشیمن یا سرویس بهداشتی متصل می‌کنند.

بنابراین نسخه یکسانی برای همه خانه‌ها وجود ندارد.

مسیر حرکت را آزاد کنید

کف راهرو بهتر است تا حد امکان از وسایل اضافی خالی باشد.

جاکفشی بیرون‌زده، چهارپایه، گلدان، سیم برق، کفش، کارتن و وسایل موقت می‌توانند به مانع تبدیل شوند. CDC توصیه می‌کند مسیرهای رفت‌وآمد از اشیایی که احتمال گیرکردن پا به آنها وجود دارد پاک شوند. مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها

فرش و قالیچه‌های راهرو

این موضوع در خانه‌های ایرانی اهمیت ویژه‌ای دارد.

قالیچه‌های کوچک و کناره‌هایی که روی سنگ، سرامیک یا پارکت حرکت می‌کنند می‌توانند خطرساز باشند. اگر خانواده تمایل دارد فرش باقی بماند، باید از حرکت و جمع‌شدن لبه‌های آن جلوگیری شود و لبه‌ها در مسیر حرکت سالمند قرار نگیرند. منابع NIA نیز بر ثابت بودن فرش‌ها و حذف یا اصلاح کف‌پوش‌های لغزنده تأکید دارند. 

نور راهرو

روشنایی یکنواخت از یک چراغ بسیار پرنور اما نقطه‌ای بهتر است.

مسیرهای مهم، به‌خصوص اتاق خواب تا سرویس بهداشتی، باید در شب قابل تشخیص باشند. در برخی خانه‌ها می‌توان از چراغ‌های سنسوردار یا نور شب کم‌شدت استفاده کرد.

هدف این نیست که خانه در تمام شب کاملاً روشن باشد؛ هدف این است که سالمند بتواند مسیر، موانع و تغییرات سطح را به‌راحتی تشخیص دهد.

دستگیره کمکی در راهرو

برای سالمندی که هنگام راه‌رفتن نیاز به تکیه‌گاه دارد، نصب دستگیره روی دیوار راهرو می‌تواند در برخی خانه‌ها مفید باشد.

اما محل و ارتفاع دستگیره نباید صرفاً بر اساس ظاهر انتخاب شود. شرایط سالمند، قد، توانایی دست‌ها، نحوه راه‌رفتن، عرض راهرو و استحکام دیوار باید بررسی شود.

این دقیقاً یکی از مواردی است که ارزیابی حضوری منزل نسبت به خرید و نصب تصادفی تجهیزات ارزش بیشتری پیدا می‌کند.

3. ایمن‌سازی راه‌پله برای سالمندان

راه‌پله یکی از مهم‌ترین بخش‌های ارزیابی ایمنی خانه است.

CDC توصیه می‌کند راه‌پله‌ها دارای دستگیره در هر دو سمت باشند و روشنایی کافی داشته باشند. مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها

دستگیره راه‌پله

دستگیره باید محکم، خوش‌دست و قابل گرفتن باشد.

اگر امکان فنی وجود داشته باشد، وجود دستگیره در هر دو سمت به سالمند امکان می‌دهد هنگام بالا یا پایین رفتن حمایت بیشتری داشته باشد. همچنین دستگیره نباید درست قبل از پایان مسیر قطع شود.

شل بودن دستگیره نیز خودش یک خطر است؛ بنابراین اتصالات و استحکام آن باید دوره‌ای کنترل شود.

پله‌های سنگی خانه‌های ایرانی

در بسیاری از آپارتمان‌ها و خانه‌های قدیمی ایران راه‌پله از سنگ ساخته شده است. سنگ صیقلی می‌تواند به‌ویژه در صورت وجود گردوغبار یا رطوبت لغزنده شود.

در چنین شرایطی می‌توان استفاده از راهکارهای ضدلغزش مناسب را بررسی کرد؛ به شرطی که خود نوار یا پوشش جدید به مانع گیرکردن پا تبدیل نشود.

تشخیص لبه پله

برای بعضی سالمندان، مخصوصاً افرادی که دید ضعیف‌تری دارند، تشخیص لبه پله دشوار است.

ایجاد کنتراست بصری مناسب در لبه پله‌ها می‌تواند تشخیص شروع و پایان هر پله را آسان‌تر کند. نورپردازی نیز نباید سایه‌های شدید یا خیرگی ایجاد کند که تشخیص عمق پله را دشوار کند.

وسایل روی راه‌پله ممنوع

راه‌پله محل نگهداری گلدان، کفش، کارتن و وسایل منزل نیست.

حتی اگر خانواده سال‌ها به قرار دادن چنین وسایلی عادت داشته باشد، در خانه‌ای که سالمند زندگی می‌کند بهتر است عرض مفید مسیر تا حد امکان آزاد باقی بماند.

CDC نیز در چک‌لیست ایمنی منزل توصیه می‌کند اشیایی مانند کفش، کتاب و سایر وسایل از روی پله‌ها جمع شوند. مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها

4. خانه سالمند آسانسور دارد؛ آیا باز هم راه‌پله مهم است؟

بله.

وجود آسانسور بخش مهمی از مشکل رفت‌وآمد بین طبقات را حل می‌کند، اما مسیر درب واحد تا آسانسور همچنان باید بررسی شود.

گاهی چند پله بین ورودی ساختمان و آسانسور وجود دارد. در ساختمان‌های قدیمی نیز ممکن است آسانسور در نیم‌طبقه قرار گرفته باشد؛ یعنی سالمند برای رسیدن به آن همچنان مجبور به استفاده از تعدادی پله باشد.

در چنین شرایطی صرف جمله «ساختمان آسانسور دارد» برای ارزیابی دسترس‌پذیری کافی نیست.

5. مناسب‌سازی خانه‌های ویلایی برای سالمندان

خانه ویلایی شرایط متفاوتی دارد.

در این خانه‌ها علاوه بر فضای داخلی، باید حیاط و مسیر دسترسی نیز ارزیابی شود.

مسیر درِ حیاط تا ساختمان باید از نظر مواردی مانند ناهمواری کف، موزاییک شکسته، اختلاف سطح، شیب، لغزندگی در زمان بارندگی، روشنایی شب، پله‌های ورودی و امکان استفاده از دستگیره بررسی شود.

اگر سالمند مرتب از حیاط استفاده می‌کند، این مسیر بخشی از محیط زندگی روزمره اوست و نباید از ارزیابی ایمنی حذف شود.

6. مناسب‌سازی آپارتمان‌های قدیمی

یکی از چالش‌های رایج، ساختمان‌هایی است که سال‌ها قبل از توجه جدی به دسترس‌پذیری ساخته شده‌اند.

ممکن است با راهروی باریک، چند پله قبل از آسانسور، راه‌پله سنگی، نور کم، دستگیره یک‌طرفه یا ورودی دارای اختلاف سطح روبه‌رو باشیم.

در چنین ساختمان‌هایی همیشه امکان بازسازی اساسی وجود ندارد. بنابراین مناسب‌سازی می‌تواند مرحله‌ای انجام شود:

ابتدا خطرهای جدی مانند دستگیره لق، نور ناکافی، سطح لغزنده و موانع مسیر اصلاح می‌شوند و سپس بر اساس شرایط سالمند و ساختمان، تغییرات تکمیلی انجام می‌شود. NIA نیز پیشنهاد می‌کند ابتدا خطرهای فوری شناسایی و اصلاح شوند و ارزیابی ایمنی با تغییر شرایط فرد در طول زمان تکرار شود. 

7. مناسب‌سازی آپارتمان‌های نوساز

نوساز بودن ساختمان الزاماً به معنی مناسب بودن آن برای سالمند نیست.

ممکن است ساختمان آسانسور و لابی زیبایی داشته باشد، اما کف لابی بسیار صیقلی باشد؛ یا یک اختلاف سطح کوچک در ورودی وجود داشته باشد؛ یا نورپردازی دکوراتیو باشد ولی روشنایی کافی برای تشخیص مسیر فراهم نکند.

در ارزیابی خانه سالمند، کارایی و ایمنی باید در کنار زیبایی معماری بررسی شوند

8. یک نکته مهم؛ مناسب‌سازی برای هر سالمند متفاوت است

مناسب‌سازی واقعی با خرید چند دستگیره و نصب آنها در نقاط مختلف خانه یکسان نیست.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند ارتباط بین محیط خانه و خطر زمین‌خوردن به تعامل میان توانایی‌های فرد و شرایط محیط بستگی دارد؛ بنابراین اصلاح محیط وقتی هدفمند و متناسب با شرایط فرد انجام شود اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. 

برای مثال، خانه یک سالمند مستقل و فعال با خانه فردی که با واکر حرکت می‌کند الزاماً به یک شکل مناسب‌سازی نمی‌شود.

به همین دلیل در ارزیابی حرفه‌ای باید هم خانه و هم نیازهای سالمند بررسی شوند.

چک‌لیست ایمنی ورودی، راهرو و راه‌پله سالمند

برای یک بررسی اولیه می‌توانید این موارد را کنترل کنید:

• آیا از درِ ورودی تا فضای اصلی خانه اختلاف سطح یا پله وجود دارد؟ آیا کف حیاط، ورودی و راهرو لغزنده یا ناهموار است؟ آیا فرش‌ها و قالیچه‌ها ثابت هستند؟
• آیا مسیر حرکت سالمند از کفش، سیم، گلدان، میز کوچک و سایر موانع خالی است؟ آیا راهرو و ورودی در شب روشنایی کافی دارند؟
• آیا راه‌پله در هر دو سمت دستگیره محکم دارد؟ آیا تمام پله‌ها سالم، هموار و قابل تشخیص‌اند و لبه آنها به‌خوبی دیده می‌شود؟
• آیا سالمند برای رسیدن به آسانسور مجبور به عبور از پله است؟ آیا در خانه ویلایی مسیر درِ حیاط تا ساختمان نیز بررسی شده است؟
• اگر سالمند از عصا، واکر یا ویلچر استفاده کند، آیا مسیر برای وسیله کمکی او مناسب است؟ و آیا بعد از تغییر شرایط حرکتی سالمند، ایمنی خانه دوباره ارزیابی شده است؟

خانه سالمند را برای امروز و فردای او آماده کنیم

هدف از مناسب‌سازی خانه این نیست که محیط زندگی سالمند شبیه بیمارستان شود.

برعکس، یک مناسب‌سازی خوب باید تا حد امکان ایمنی را افزایش دهد، استقلال سالمند را حفظ کند و در عین حال زیبایی و حس آشنای خانه باقی بماند.

گاهی یک دستگیره درست در محل مناسب، اصلاح نور راهرو یا حذف یک اختلاف سطح کوچک می‌تواند بسیار ارزشمندتر از تغییرات پرهزینه و غیرضروری باشد.

در سنی نو، ارزیابی ایمنی منزل می‌تواند از ورودی خانه آغاز شود و مسیرهای رفت‌وآمد، راهرو، راه‌پله، حمام، سرویس بهداشتی، اتاق خواب، آشپزخانه و سایر فضاهای مورد استفاده سالمند را دربرگیرد تا راهکارهای مناسب‌سازی بر اساس شرایط واقعی خانه و نیازهای فرد انتخاب شوند.

آیا خانه پدر یا مادر شما برای رفت‌وآمد ایمن است؟

با ارزیابی ایمنی منزل، نقاط پرخطر خانه را شناسایی کنید و قبل از ایجاد حادثه برای اصلاح آنها اقدام کنید.